مردمان سرزمينهای پُشته ايران ، جشنهای فراوانی را بنياد نهاده اند که نميايانگر و يادآور ديد و باور آنان به يادبودهای ملیميهنی، استورهای، حماسی، تاريخی، آيينی و يا طبيعی (پرهامی) و همانند آنها می باشند.
بازتاب های آنچنان جشنهای فراوان و روانافزايی بودند که مادران و پدران ما را، انسانهايی سرخوش، خرسند، شادمان، نيکانديش، سرزنده، پيروز و سربلند میساختند!
شمار جشنهای ايرانی را بيش از 73 برآورد کرده اند. اين خود می رساند که مردمان پُشتهايران در هـر روزشان جشن داشتهاند، يا روز پيشش به جشن نشسته يا چشم به راه برگزاریِ جشن روز آينده شان بودهاند!
از ميان اين جشنها میتوان از جشنهای ماهانه نام برد. جشن هايی که با همزمان شدن نام روز با نام ماه برگزار میشوند واگر چه شماری از اين جشنها میرفتند که به بوتهی فرموشی سپرده شوند، با کوشش ايرانيان فرهنگ دوست از فراموش شدن رهايی بخشيدند، جانی تازه يافته و دوباره برگزار می شوند.
يکی از اين جشنها که اگر چه از بزرگترين جشن های کهن بوممان بود، ساليان درازی از درخشش درخورش به دور مانده بود، مهـرگان، جشن مهـر است. اين جشن جايگاهی چون نوروز دارد.
از ميان انگيزه های چندی که برای برگزاری اين جشن بر شمرده اند.
بسياری از سرايندگان، نويسندگان و انديشمندان، پيروز شدن مردم ايران به سرکردگی فريدون کيانی و با خروش کاوه آهنگـربر ضحاک ماردوش و ستمگـر را انگيـزه ی بر گـزاری اين جشن بـر شمرده اند.
خوان يا سفره مهرگانی از ديدنی و زيباترين ِ خوانها است که از دادههايی همچون
گل و گياهان خوشبو، شاخههای درختان، دانههای گياهی، خشگبار، آيينه يا آبگينه، شمع(فروزه) و شمعدان، مجمر آتش، آش و نان ويژه مهرگانی، ميوههای گوناگون و رنگارنگ ـ(بنا بر توانايی خداوندِ خوان)ـ و . . . فراهم آورده میشود.
بر خوان يا سفرهی مهرگانی اينچيزها را میتوان ديد:
آيينه و سرمهدان، شمع(فروزه) و شمعدان و لالهی روشن، مجمر آتش، جامی از آب که می تواند با نارنجی شناور در آن آراسته و زيباتر شود، گل و گلدان، گياه خوشبوی آويشن، سکه سيمِن (نقرهای)، شربت و گلاب و شيرينی، سبزی و ميوه، به وبژه انار، سيب، عناب و انگورسپيد، و ترنج (نگارنده خود در هنگام گستردن خوان مهرگانی چون ترنج و بالنگ و همچنين به نيافتم، مربای ترنج و مربای به را بر خوان نهادم)، سنجد وبادام و پسته و يا به زبانی ديگر، خشگبار، اسپند و کُندرِ بر آتش نهاده،
بر خوان مهرگانی هفت شاخه وبرگ از بيد، کاج، مورد، سرو، زيتون، به و انار و همچنين آشی بدون گوشت که از هفت ويا دوازده دانه گياهی تدارک ديده میشود و "درون" نام دارد می گزارند.
سيرُک نبيز نانی است خوان نشين که از آرد هفت دانه فراهم میآيد و در روغن سرخ میشود.
بسياری از آيين های کهن را،خواهـران و برادران هم فرهنگ ديگر بخش های اين پشته ی کهن و به ويژه تاجيکان، بسيار بهتر از ما وبا شايستکی، شکوه و ارزش در خورجايگاهشان برگـزار می کنند.
